Kvifor er vi her? Kvar kjem vi frå?
Dette er dei store, evige spørsmåla.
Og det ligg til menneskenaturen å ville finne svara.
Vi kan spore opphavet vårt hundretusenvis av år tilbake, til menneskeslektas morgon.
Men historia vår går eigentleg mykje lenger tilbake i tida.
Ho begynner med universets morgon.
Universet tok til for 13,7 mrd. år sidan.
l dag er har det hundre milliardar galaksar, kvar med hundrevis av milliardar stjerner.
l denne serien vil eg fortelje den historia, for vi er ein del av universet.
Så universet si historie er vår historie.
Denne filmen handlar om det vi består av, og kvar det kom frå.
For skal vi forstå vårt eige opphav, må vi forstå livet til stjernene.
Og korleis den dramatiske undergangen deira gir nytt liv til universet.
For kvart fjell, kvar stein på jorda, alt levande, kvart grann av deg og meg -
- vart skapte i masomnane i universet.
UNlVERSETS MYSTERlUM
STJERNESTØV
Dette er Pashupatinath i Katmandu i Nepal.
Hit kjem det hinduar frå heile lndia og Nepal -
- for å tilbe guden Shiva. Det er Shiva-tempelet.
Shiva er den øydeleggjande guden.
l hinduismen må alt bli øydelagt slik at det kan bli skapt noko nytt.
Derfor kjem pilegrimane hit til breidda av Bagmati-elva -
- ved foten av Shiva-tempelet.
Trua på denne syklusen av skaping og øydelegging -
- gir Pashupatinath ekstra tyngde.
Mange pilegrimar kjem hit når livet går mot slutten, for å døy her og bli kremerte.
Hinduane trur på reinkarnasjon, ein evig rundgang med død og atterføding.
Kremasjonen frigjer sjela så ho er klar til det neste livet.
Dei trur òg at dei fysiske delemna i kroppen blir førte tilbake til verda -
- slik at dei kan resirkulerast på det neste skapingstrinnet.
Det er ei gammal tru som speglar ei djupare sanning om korleis universet fungerer.
Alle sivilisasjonar og religionar har ei skapingsforteljing.
Om kvar vi kom frå, korleis vi kom hit, og kva som vil skje når vi døyr.
Eg har ei anna skapingshistorie å fortelje. Ho byggjer på fysikk og kosmologi.
Ho fortel kva vi består av, kvar vi kom frå, kva alt som finst i verda, består av, -
- og kvar det kom frå.
Ho tilfredsstiller òg behovet vi har for å høyre til noko større.
For å fortelje denne historia må ein forstå universets historie.
Ho lærer oss at vegen til innsikt ikkje er å forstå livet og døden for oss, -
- men livet og døden til stjernene.
Skapingshistoria mi handlar om korleis vi vart skapte av universet.
Ho forklarer korleis alle atoma i kroppen vart skapte langt ute i verdsrommet -
- gjennom den mektige livssyklusen til stjernene.
Og for å forstå den historia skal vi sjå på stjernene i alle livsfasane deira.
Her blir stjerner fødde. Dette er ei tåke, ein stjernefabrikk, -
- der nye stjerner blir tende.
Desse stjernene vil brenne i milliardar av år -
- til brenselshungeren tvingar dei til å ese ut og bli kjemper.
Hundrevis av gonger større enn sola vår.
Og når stjerner døyr, skjer det med det største smellet i universet.
Men for å forstå korleis vi kom frå stjernene, må vi starte reisa vår her på jorda.
Dette er soloppgang i Nepal, og det er dei høgaste fjella i verda: Himalaya.
Alle dei toppane er over 6500 meter høge.
Eit praktfullt syn.
Men for berre nokre titals millionar år sidan var dei fjella noko heilt anna.
Himalaya har ikkje alltid vore fjell.
Vi finn spor av det verkelege opphavet deira ved å sjå nærmare på dei.
Dette er kalkstein frå Himalaya, bergarten som utgjer mykje av denne fjellkjeda.
Her ser vi ein kritaktig, kornet struktur.
For kalkstein blir danna av skalet til døde sjødyr, korallar og polyppar.
Når dei døyr, kjem dei under kraftig trykk, blir pressa saman og blir til kalkstein.
Så Himalaya var ein gong levande skapningar.
Mykje av bergartane i Himalaya vart danna på botnen av eit hav.
Gjennom millionar av år steig sjøbotnen og vart til desse veldige tindane.
Vi har tilmed funne fossil på toppen av Mount Everest.
Eit vakkert døme på den endelause resirkuleringa på jorda, -
- som har vore i sving sidan tidenes morgon. Og vi høyrer til det systemet.
Kvart atom i kroppen min var ein gong ein del av noko anna.
Eit gammalt tre, ein dinosaur eller ein bergart. Heilt sikkert ein bergart.
Grunnen til at bergartane kan bli levande organismar, -
- og levande organismar går tilbake til bergartane, -
- er at alt er danna av dei same grunningrediensane.
Dei ingrediensane er dei kjemiske grunnstoffa.
Byggjesteinane i alt på jorda.
Grunnstoff som hydrogen, helium, litium, beryllium, bor, karbon, nitrogen, -
- oksygen, fluor, neon, natrium ...
Alt på jorda består av dei same grunnstoffa, -
- berre samansette på ulike måtar.
Himalaya består av kalkstein. Det er kalsiumkarbonat.
Kalsium, karbon og oksygen er tre av grunnstoffa som er føresetnader for liv.
Det er kalsium i tenner og knoklar, oksygen i lufta -
- og karbon i alle organiske molekyl i heile kroppen.
Du kjenner sikkert dei grunnstoffa i form av kjemiske sambindingar.
Men ein ser sjeldan kvart grunnstoff åleine.
Det er ein god grunn til at mange grunnstoff ikkje finst i rein form i naturen.
Dei er ekstremt reaktive.
Dette er natrium.
Eit sølvkvitt metall.
Det er svært reaktivt.
Så reaktivt at når ein slepper det i vatn, -
- blir det ein kraftig reaksjon.
Men når det er kombinert med klor, blir det til natriumklorid ... Salt!
Som er nødvendig for alt liv.
Fantastisk! Dette er grunnen til at eg elskar kjemi nesten like høgt som fysikk.
Denne reaktiviteten gjer at grunnstoffa kan inngå sambindingar og danne nye stoff.
Det er grunnen til at jorda har kunna utvikle eit slikt uendeleg mangfald.
Og vi inngår i dette mangfaldet.
Så skal vi forklare kvar vi kjem frå, må vi òg forklare kvar grunnstoffa kjem frå.
Vi veit at jorda består av 92 grunnstoff.
Det er forbløffande når ein ser kor komplekst alt rundt oss er.
Vi veit òg at alt i heile universet består av dei same 92 grunnstoffa.
Merk deg at eg ikkje sa "vi trur" . Eg sa ''vi veit'' kva alt består av.
For vi kan bevise det.
Kjemisettet vi har på jorda, strekkjer seg langt utanfor planeten.
Vi har vore på månen og veit at han er rik på helium, sølv og vatn.
Vi har sendt robotar til naboplanetane våre -
- og funne ut at på Mars er det mykje jern, -
- som reagerer med oksygen og dannar den rustraude fargen.
Vi veit at den tjukke atmosfæren på Venus er full av svovel.
Vi har sendt romsondar til yttergrensa av solsystemet -
- og funne ut at Neptun er rik på organiske molekyl som metan.
Men kva med resten av universet?
Det verkar utruleg at vi kan finne ut kva stjernene består av, -
- fordi dei er så langt borte.
Sjølv den nærmaste stjerna, Proxima Centauri, -
- er 10 000 gonger lenger unna enn Neptun. 4,2 lysår frå jorda.
Og den nærmaste galaksen, Andromeda, er 2,5 millionar lysår unna.
Likevel sender desse framande klodane heile tida signal til oss.
Som fortel nøyaktig kva dei består av.
Den einaste kontakten vi har med dei, er lyset som har nådd fram til oss.
Og dette lyset kan fortelje kva universet består av.
Fordi grunnstoffa har ein bestemt eigenskap.
Når vi varmar dei opp, når vi brenner dei, gir dei frå seg lys.
Og kvart grunnstoff gir frå seg sitt særeigne sett med fargar.
Dette er strontium.
Det brenn med ein vakker raudfarge.
Natrium er gult.
Kalium er lilla.
Og kopar er blått.
Kvart grunnstoff har sin karakteristiske farge.
Det er denne eigenskapen som seier oss kva stjernene består av.
Men det er litt meir innfløkt enn berre å sjå på fargen på lyset stjernene sender ut.
Vi skjønar kvifor når vi ser på lyset frå vår nærmaste stjerne: sola.
Dette er eit spektrum av lyset frå sola.
Det ser ut som ein utstrekt regnboge.
For det er akkurat det ein regnboge er: spekteret av lyset frå sola på himmelen.
Men spekteret er fullt av svarte linjer.
Desse kallar vi absorpsjonslinjer.
Kvart grunnstoff i sola sender ut lys med ein bestemt farge.
Men det absorberer også lys med den same fargen.
Ved å sjå etter dei svarte linjene kan vi lese av grunnstoffa som ein strekkode.
Dei to svarte linjene i den gule delen er natrium.
Vi kan sjå jern. Her nede ser vi hydrogen.
Så ved å sjå på desse linjene i detalj -
- ser vi nøyaktig kva grunnstoff som finst i sola.
Det er 70 % hydrogen, 28 % helium og 2 % andre grunnstoff.
Det same kan vi gjere med alle stjernene på himmelen.
Og vi kan måle nøyaktig kva dei består av.
Den stjerna der er Polstjerna.
Alle dei andre stjernene ser ut til å krinse rundt henne.
Ho er 430 lysår unna.
Men berre ved å sjå på lyset veit vi -
- at ho inneheld om lag like mykje av dei tunge grunnstoffa som sola vår.
Men ho har langt mindre karbon og mykje meir nitrogen.
Det same gjeld for andre stjerner.
Vega, den nest lyssterkaste stjerna på nordhimmelen, -
- inneheld berre 1/3 så mykje metall som sola vår.
Medan andre stjerner har mykje metall.
Sirius inneheld tre gonger så mykje jern som sola.
Og Proxima Centauri er rik på magnesium.
Men sjølv om mengda av grunnstoff varierer, -
- finn vi berre dei same 92 grunnstoffa som vi finn på jorda.
Vi er laga av det same stoffet som stjernene og galaksane.
Men kvar kom all denne materien frå?
Og korleis vart han til det komplekse universet vi ser i dag?
For å forstå kvar vi kom frå, -
- må vi forstå kva som skjedde dei første sekunda i livet til universet.
Då universet tok til, var det ufatteleg varmt og tett.
Vi har faktisk ikkje vitskapleg språk til å beskrive det.
Men det var vakkert.
Det hadde verken struktur eller materie.
Det var heilt likt i alle retningar.
Vi får ei aning om korleis universet utvikla seg frå denne reine symmetritilstanden, -
- ved å sjå på korleis vatn ter seg i dette særeigne landskapet.
Dette er geysirområdet El Tatio høgt oppe i Andesfjella i Chile.
Kokande vatn boblar opp av bakken og møter den iskalde fjellufta.
Her ser vi vatn i alle sine tre naturlege tilstandar: som damp, flytande vatn og is.
l den varmaste tilstanden er vatn som det tidlege universet:
Ei udifferensiert sky.
Men når skya kolnar, ter ho seg heilt annleis.
Når vi ser på ei dampsky, er ho like eins frå alle retningar.
Men når ho kolnar og landar på denne plata av iskaldt glas, -
- krystalliserer ho seg og blir til fast vatn: is.
Når iskrystallane dannar seg, forsvinn symmetrien i vassdampen.
Og ein kompleks, vakker struktur trer fram.
På same måten trur vi at då universet kolna, -
- skjedde det ei rekkje slike hendingar der det kom fram strukturar.
Ei av dei viktigaste skjedde ein milliarddels sekund etter Big Bang.
Då vart ein viktig del av symmetrien i universet broten.
Dette kallar vi det elektrosvake symmetribrotet.
Det var då subatomære partiklar fekk masse eller substans for første gong.
Blant desse var kvarkane.
Etter som universet kolna vidare, gjekk kvarkane saman og danna større strukturar:
Proton og nøytron.
Lenge før universet var eit minutt gammalt, -
- vart kvarkane stengde inne i protona og nøytrona.
Og dei er byggjesteinane i alle atom- kjernane, byggjesteinane i grunnstoffa.
Dei same protona og nøytrona er hos oss enno.
Dei dannar hjartet, kjernen, i alle atom.
Berre nokre få sekund etter at universet byrja, -
- var dei grunnleggjande byggjesteinane som finst i alt, skapte.
Det lyder absurd at alt som må til for å lage meg og alt som finst på jorda, -
- og alle stjernene og galaksane, var der etter dei første minutta i livet til universet.
Det er nesten ufatteleg, men vi har sterke eksperimentelle bevis for at det er slik.
Frå det punktet var det "berre" ein prosess der desse bitane vart sette saman -
- til stadig meir komplekse ting. Det er ei utruleg spennande historie i seg sjølv.
For å fortelje den historia, må vi sjå djupt inn i atomet, inn i kjernen.
Her kan vi sjå korleis proton og nøytron er sette saman til dei 92 grunnstoffa.
Det fantastiske ved oppbygginga av dei kjemiske grunnstoffa er at ho er så enkel.
Det er som ein leik.
La oss seie at desse boblene er univers-kjemisettet mitt.
Og at kvar boble er eit proton.
Det er kjernen i det enklaste grunnstoffet.
Grunnstoffet med eitt proton i kjernen er hydrogen.
Og med hydrogen kan ein lage alle dei andre grunnstoffa.
Første trinn er å lime saman to proton.
Sjå der! To bobler som heng saman.
Det som skjer når to proton kjem saman, er at det eine blir eit nøytron.
Det heiter deuterium.
Deuterium er likevel ei form for hydrogen fordi det berre har eitt proton i kjernen.
Og det er protontalet som bestemmer kva grunnstoff det er.
Først når to deuteriumkjernar går saman, blir det danna eit nytt grunnstoff.
Smeltar vi to deuteriumkjernar saman, får vi ein kjerne med to proton og to nøytron.
Det er helium, det nest enklaste grunnstoffet.
Så er det berre å leggje til fleire og fleire proton og nøytron.
Her har vi ein kompleks kjerne. 12 bobler som heng saman.
Det er nok karbon-12, som har seks proton og seks nøytron.
Slik kan vi byggje stadig meir komplekse grunnstoff.
Heilt opp til det tyngste grunnstoffet i universet, til uran og kanskje endå lenger.
Enkel, vakker fysikk.
Denne prosessen med å byggje grunnstoff kallar vi kjernefusjon.
Slik kan enkle ingrediensar bli til det uendelege mangfaldet i universet.
Boblemetaforen får danninga av nye grunnstoff til å verke enkel.
Men det er svært vanskeleg.
Så vanskeleg at det berre er éin stad i naturen det skjer.
Det er i stjerner som sola vår at grunnstoffa blir danna.
Berre der er det varmt og tett nok til at atomkjernar kan smelte saman.
Men det er berre i ein liten del av stjerna temperaturen er høg nok.
På sola er temperaturen 6000 gradar på overflata.
Det er ikkje varmt nok til å få i gang ein fusjon.
Men langt inne i sola, der temperaturen er oppe i 15 mill. gradar, -
- fusjonerer sola hydrogen til helium i rasande fart.
Kvart sekund brenner ho 600 mill. tonn hydrogen.
Dette frigjer dei enorme mengdene med varme og lys som gir liv til planeten vår.
Det er denne prosessen, der eitt grunnstoff blir til eit anna, -
- som gjer at vi kan eksistere.
Sola omdannar berre hydrogen, det enklaste grunnstoffet, til helium, -
- det nest enklaste. Men det er over 90 grunnstoff til i universet.
Kvar kom dei frå?
Om dei tyngre grunnstoffa ikkje blir danna i stjerner som sola, -
- må det skje ein annan stad i universet. Dette er det viktig å vite, -
- for det er grunnstoffa som er tyngre enn helium, som gir verda kompleksitet.
Og når det gjeld jorda og oss menneske, er det eitt grunnstoff som er særleg viktig:
Karbon.
Alt liv er heilt avhengig av karbon.
Eg består av ein milliard milliard milliard karbonatom.
Liksom alle andre menneske og alt levande på planeten vår.
Tenk på kor mange karbonatom det er! Kvar kjem alt dette karbonet frå?
Det kjem frå dei einaste stadene i universet der det blir danna grunnstoff: stjernene.
Men for at vi skal leve, må ei stjerne døy.
Stjerner i sin beste alder, som sola vår, er berre varme nok til å danne helium.
For å danne tyngre grunnstoff må det mykje høgare temperaturar til.
Temperaturar som berre oppstår mot slutten av livet til ei stjerne.
Når ein ser ut i rommet, kan ein tru at kosmos er stabilt og uforanderleg.
At stjernene alltid vil vere der.
Men stjernene har ei tilmålt levetid.
Og sjølv om dei kan brenne i millionar og milliardar av år, -
- kan dei berre leve så lenge dei har hydrogen å brenne.
Når ei stjerne går tom for hydrogen, set dødsprosessen inn.
Men ho døyr ikkje nokon stille død.
Stjerna kolnar ikkje. Ho blir mykje varmare. lnntil det brått kjem eit lysglimt.
Då begynner ho å utvide seg.
Gjennom titusenvis av år eser ho ut og blir mange hundre gonger større.
Men i denne tilstanden klarer ho ikkje å bevare overflatetemperaturen.
Når ho kolnar, får ho fargen til ei døyande stjerne.
Ho er blitt ei raud kjempe.
Dette er bilete av ei raud kjempestjerne i galaksen vår: Betelgeuse.
Ho er ein nær nabo i kosmisk forstand. Ho er "berre" 600 lysår unna.
Men det er storleiken som forbløffar.
Plasserer vi sola vår der, så er Venus der, jorda der, Mars her ...
Det er plass til alt i solsystemet vårt, heilt ut til Jupiter, inne i Betelgeuse.
Fordi ho er så stor, kan vi sjå detaljar på overflata.
Dette er solflekker på Betelgeuse.
Men det er ikkje det som skjer på overflata, som er mest interessant.
For å skjøne kvar karbon kjem frå, -
- må vi vite kva som skjer djupt inne i hjartet av stjerna.
Tenk deg at dette gamle fengselet i Rio er ei døyande stjerne som Betelgeuse.
Der ute er overflata, som sender lys ut i universet.
Etter som eg går lenger inn i fengselet, blir det varmare og varmare.
Og tettare og tettare.
Og der, i hjartet av stjerna, er kjernen.
Det er der alle livsingrediensane blir danna.
Djupt inne i kjernen kjempar stjerna ein fånyttes kamp mot si eiga tyngdekraft.
Medan ho desperat prøver å hindre at ho kollapsar under si eiga vekt, -
- blir det danna nye grunnstoff i ulike trinn.
På trinn 1 er det enno litt hydrogen att som ho kan brenne.
Medan stjerner brenner hydrogen til helium, blir det frigjort store mengder energi.
Og den energien skaper eit trykk utover som motverkar tyngdekrafta -
- og held stjerna stabil.
Men til slutt går kjernen tom for hydrogen. Då stansar denne fusjonsreaksjonen.
Det blir ikkje frigjort meir energi, og trykket utover forsvinn.
Då begynner kjernen å kollapse i rasande fart.
Slik at det berre er eit skal -
- av hydrogen og helium att.
Under dette skalet, medan kjernen kollapsar, stig temperaturen igjen.
Og ved 100 mill. gradar startar trinn 2. No byrjar heliumkjernar å smelte saman.
Ein heliumfusjon fører til to ting:
Det blir frigjort meir energi slik at kollapsen stansar.
Og to grunnstoff til blir danna i den prosessen.
Karbon ...
Oksygen. To grunnstoff som er føresetnader for liv.
Så det er her alt karbonet i universet kjem frå.
Alle karbonatoma i handa mi, -
- alle karbonatoma i alt levande på heile jorda, -
- vart danna i hjartet til ei døyande stjerne.
Stjerna lever lenge, men karbonet og oksygenet blir danna på ein augneblink.
På berre 1 mill. år blir heliumet i kjernen oppbrukt.
Og i stjerner som sola stansar då fusjonsprosessen.
For det er ikkje nok tyngdekrefter att til å presse kjernen meir saman -
- og starte fusjonsprosessen igjen.
Men i kjempestjerner som Betelgeuse kan fusjonsprosessen halde fram.
Når det er slutt på heliumet, får tyngdekreftene overtaket igjen.
Og kollapsen held fram.
Temperaturen stig igjen og set i gang trinn 3, -
- der karbon fusjonerer til magnesium, neon, natrium og aluminium.
Og slik held det fram: kjernekollaps, følgd av den neste fusjonsfasen, -
- der det blir danna fleire grunnstoff.
Kvart trinn er varmare og kortare enn det førre.
Og på eit siste trinn, som berre varer eit par dagar, -
- blir hjartet til stjerna omdanna til nesten reint jern.
Det kjemiske symbolet for jern er Fe.
Og her stansar fusjonsprosessen.
Gjennom millionar av år har stjerna laga alle dei vanlege grunnstoffa, -
- som utgjer 99 % av jorda.
Kjernen er no ei massiv kule av desse grunnstoffa, -
- som ligg lagvis utanpå kvarandre.
På utsida er det eit skal av hydrogen. Under det eit lag av helium.
Så kjem karbon og oksygen og alle dei andre grunnstoffa -
- heilt inn til hjartet av stjerna.
Og når det har fusjonert til massivt jern, har stjerna berre sekund att å leve.
Når ei stjerne går tom for brensel, kan ho ikkje frigjere energi ved fusjonsreaksjonar.
Då er det berre éin ting som kan skje.
Like fort som denne fengselsfløya rasar, klappar heile stjerna saman.
Dette er lagnaden som ventar dei fleste stjernene i universet.
Men kollapsen til ei stjerne skaper likevel berre dei første 26 grunnstoffa.
Kva med resten?
Nokre er grunnleggjande for alt liv, og mange er høgt verdsette.
Dette er skogane i Nord-California.
For 100 år sidan myldra det av folk her. Alle på leiting etter eitt grunnstoff.
Grunnen til at dei var her, kan vi enno finne i den opphavlege Sixteen-to-One-gruva.
Denne stod sentralt under gullfeberen i California.
Og takk vere eit geologisk fenomen finst det gull her over hundre år etter.
Det særeigne ved denne gruva er at ho ligg på skiljet -
- mellom den nordamerikanske plata og stillehavsplata.
Vi ser eit skilje der mellom bergarten og kvartsen.
Og der oppe er toppen.
Her danna det seg kvarts, dette her.
Og for 140 mill. år sidan, i juratida, då det var dinosaurar på jorda, -
- strøymde det opp varmt vatn.
Det vatnet avsette gullet i kvartsårene.
Alt gruvearbeidarane trong gjere, var å følgje kvartsårene.
Der fann dei store mengder gull.
Her er det vi gjer slikt nummer av.
Dette er gull slik det kjem opp av bakken.
Dette er uvanleg reint. 85 % reint gull.
Ein kan også finne det slik.
Denne gullklumpen vart funnen på botnen av ei elv.
Han er tung, 30-40 gram.
Med dagens prisar er han verd rundt 2000 dollar.
Det er denne verdien som gjer at slike gruver er lønnsame.
Men det er litt pussig at vi verdset gull så høgt.
Opp gjennom historia har folk gjort mykje for å få kloa i dette dyrebare metallet.
Det er rart, for det kan ikkje brukast til særleg mykje.
Det meste av gullet som er utvunne, er brukt til smykke.
Men det har éin fordel: Det er ufatteleg lite av det.
Alt gullet som er henta ut av jorda i heile menneskehistoria, -
- ville berre fylle tre symjebasseng med olympiske mål.
Det er derfor gull er verdifullt.
Men gull er berre eitt av mange sjeldne grunnstoff.
Det er over 60 grunnstoff som er tyngre enn jern i universet.
Nokre er verdifulle, som gull, sølv og platina.
Nokre er grunnleggjande for alt liv, som kopar og sink.
Og nokre er berre nyttige, som uran, tinn og bly.
Men i heile universet er det svært lite av desse tunge grunnstoffa.
Det er fordi store mengder av dei tyngste grunnstoffa -
- berre blir danna under svært spesielle forhold.
Og vi må sjå langt ut i rommet for å finne dei.
l ein galakse med 100 mrd. stjerner -
- er det slike forhold i under eitt minutt kvart hundreår.
Det er fordi dei blir skapte i siste del av dødskampen til dei aller største stjernene.
Stjerner som er minst ni gonger større enn vår sol.
Berre dei kan nå dei ekstreme temperaturane som må til-
- for å danne store mengder av dei tunge grunnstoffa.
lnne i hjartet av stjerna bukkar kjernen til slutt under for tyngdekreftene.
Han klappar saman med enorm fart.
Og slår tilbake med kolossal kraft.
ldet trykkbølgja treffer dei ytre laga av stjerna, -
- oppstår dei høgaste temperaturane i universet: 100 mrd. gradar.
Desse forholda varer i berre 15 sekund.
Men det er nok til å danne dei tyngste grunnstoffa, som gull.
Det blir kalla ein supernova.
Den kraftigaste eksplosjonen i universet.
Tenk at noko som er så dyrebart for oss som gullet i ein giftering, -
- vart danna under dødskampen til ei fjern stjerne, millionar av lysår unna.
For milliardar av år sidan.
Supernovaer er sjeldne, men dei er dei mest dramatiske hendingane på himmelen.
Dette er eit bilete av Tarantelltåka, ei sky av gass og støv -
- i Den store magellanske skya, ein satellittgalakse til Mjølkevegen.
Slik ser ho ut ei stjerneklar natt.
Men éi natt i 1987 såg Tarantelltåka slik ut.
Det har dukka opp ei ny, klar stjerne på himmelen.
Dette er ein supernovaeksplosjon.
Den eksplosive døden til ei kjempestjerne.
Det er ufatteleg dramatiske kosmiske hendingar, som dette biletet viser.
Dette er ein galakse 55 mill. lysår frå jorda.
Men dette er ein supernova- eksplosjon i den galaksen.
Han er like lyssterk som galaksekjernen.
Det kan vere 1 mrd. soler i den kjernen.
Og éin supernova kan skine like sterkt.
For så skjøne kor kraftige eksplosjonane er, må vi sjå ein på nært hald.
Vi må sjå ei stjerne døy i vår eigen galakse, Mjølkevegen.
Det plar skje éin supernovaeksplosjon i kvar galakse kvart hundreår i snitt.
Det har ikkje vore nokon i Mjølkevegen sidan moderne vitskap vart til.
Den siste var i 1604. Så tida er overmoden.
Astronomar leiter no etter den stjerna på himmelen som kan bli ein supernova.
Og blant dei fremste kandidatane er det eit kjent namn.
Dette er stjernebiletet Orion. Og dette er Betelgeuse.
Vi veit at ho er svært ustabil, -
- for ho er blitt 15 % mindre lyssterk dei siste 10 åra.
Astronomane trur at denne stjerna kan bli ein supernova når som helst.
Det vil seie ein gong i løpet av ein million år.
Men ho kan like godt eksplodere i morgon.
Og Betelgeuse er berre 600 lysår unna.
Når Betelgeuse eksploderer, vil ho bli ufatteleg lyssterk.
Den overlegent mest lyssterke stjerna på himmelen.
Ho vil kanskje skine like sterkt som fullmånen.
Det vil nesten bli som ei ekstra sol om dagen.
l denne augneblinken vil Betelgeuse frigjere meir energi -
- enn sola vår vil produsere i heile si levetid.
ldet stjerna blir riven sund, vil ho sende ut i rommet alle grunnstoffa ho skapte -
- i levetida si og i dødsstunda si.
Dei grunnstoffa vil bli til ei tåke.
Ei sky rik på kjemiske stoff som driv rundt i rommet.
Og i hjartet av tåka vil det vere ei lita fyrlykt:
Restane av ei stjerne som ein gong var over 1,5 mrd. km i diameter, -
- og som er blitt pressa saman det ukjennelege av tyngdekreftene.
Dette er nøytronstjerna Betelgeuse.
Slik vil den ein gong så mektige stjerna ende livet sitt.
Når Betelgeuse er borte, vil stjernebiletet Orion sjå heilt annleis ut.
Det vil vere eit hòl på himmelen der den raude stjerna ein gong skein.
Men det er når gamle stjerner døyr, at nye blir fødde.
Det minner mykje om døds- og atterfødingssyklusen her på jorda, -
- men i kosmisk målestokk.
Vi kan sjå at dette skjer i dag i stjernebiletet Orion.
For i "sverdskjeftet" ser vi dette: Oriontåka.
Vi ser området som ein disig lysflekk med berre auga.
Men ser vi nærmare på det, ser vi at det skjer ein heil del der.
Oriontåka er eit av undera i universet.
lnne i skyene er det mange lysande punkt.
Dette er nye stjerner, -
- som blir danna av grunnstoffa blåste ut av supernovaeksplosjonar.
Nye stjerner som blir fødde av restane av døde stjerner.
Og det var gjennom denne universelle prosessen med død og atterføding -
- at vi oppstod.
For det var i ei slik tåke for 5 mrd. år sidan at sola vår vart til.
Rundt henne danna det seg planetar.
Blant desse var jorda.
Alt som finst på jorda i dag, har òg sitt opphav i den tåka.
Men det er ikkje slutten på forteljinga om korleis universet skapte oss.
For når vi ser djupt inn i tåka, -
- ser vi ikkje berre enkeltgrunnstoff. Vi ser større kompleksitet.
Kimen til vår eigen eksistens.
Dette er eit spektrum av lyset frå Oriontåka teke av romteleskopet Herschel.
Det er eit bilete av lys frå rommet mellom stjernene.
Normalt ville eg ikkje vist dykk ein slik graf.
Men denne viser at den gasskya, Orion- tåka, ikke berre er ei sky av grunnstoff.
Det går føre seg komplekse kjemiske prosessar langt ute i rommet.
Kvar topp på grafen svarer til eit bestemt molekyl.
Vi ser nokre temmeleg opplagde molekyl: vatn, svoveldioksid ...
Men det er òg komplekse karbonsambindingar her.
Metanol, hydrogencyanid, formaldehyd, dimetyleter.
Så det vi ser her, er kompleks karbonkjemi langt ute i rommet.
Denne karbonkjemien er starten på livets kjemi.
Og vi har overraskande bevis for at denne kjemien -
- kan ha hatt direkte innverknad på utviklinga av liv på jorda.
Det beviset har vi frå meteorittar.
Restar etter danninga av solsystemet som iblant fell ned på jorda.
Ein stad det er lett å finne meteorittar, er i Atacamaørkenen i Andesfjella.
Dette er ein meteoritt, ein stein som fall ned på jorda frå solsystemet.
Han er eldre enn alle steinane her.
Han er truleg eldre enn nokon bergart på jorda.
For han vart danna av den gasskya som fall saman og danna sola og planetane -
- for 4,5 mrd. år sidan. Ufatteleg gammal.
Dette er ei skive av ein meteoritt.
Ser du desse brune områda?
Der har vi funne aminosyrer, byggjesteinane i protein, -
- som er byggjesteinane i meg, i alt liv.
Utruleg komplekse karbonsambindingar.
Så denne fortel at den komplekse karbonkjemien som må til for å skape liv, -
- var i gang der ute i rommet for 4,5 mrd. år sidan.
Så dei første aminosyrene på jorda, dei grunnleggjande byggjesteinane i alt liv, -
- kan ha blitt danna langt ute i rommet og sende til jorda med meteorittar.
Når vi ser ut i rommet, ser vi ut på vårt eige opphav.
For vi er i sanning barn av stjernene.
Og i kvart atom, kvart molekyl i kroppen vår, finn vi heile historia til universet -
- frå Big Bang til i dag.
Historia vår er historia om universet. Kvart grann av alt du elskar og hatar, -
- av det som er aller kjærast for deg, vart sett saman av naturkreftene -
- i dei første minutta av livet til universet.
Omdanna i hjartet av stjerner eller skapt i dødsstunda deira.
Og når du døyr, vil dei delane vende tilbake til universet -
- i den endelause syklusen av død og atterføding.
Kor vedunderleg det er å vere ein del av det universet.
Og for ei historie. For ei mektig historie.
Norske tekstar: Anne Margrethe Standal